AMORTİSMANA TABİ İKTİSADİ KIYMETLERİN SATILMASI
1. GİRİŞ :
Bilindiği üzere iktisadi işletmeler , insanların tüketim ihtiyaçlarını karşılayan iktisadi ürünlerin üretiminde , iktisadi kıymetler kullanmaktadır . Söz konusu iktisadi işletmeler , maliyetlerini değerleme ölçütlerinden biri ile tespit ettikleri iktisadi kıymetleri işletmenin aktifine kaydetmekte iktisap yılı itibariyle amortisman ayırmaya başlamaktadır .
Burada önemli olan husus şudur . Vergi idaresince İktisadi işletmelere insan ihtiyaçlarını karşılayan iktisadi ürünlerin üretiminde kullandıkları iktisadi kıymetlere amortisman hakkının verilmiş olmasıdır . Böylelikle iktisadi işletmelerimiz satın aldıkları iktisadi kıymetlerin maliyetlerini giderleştirme imkanı bulmakta , aynı işlemleri yerine getiren yeni iktisadi kıymetlerin satın alınmasında finansman kaynağı elde etmektedir .
Bu bağlamda Amortismanı şu şekilde tanımlayacak olursak , tüketime yönelik olarak insan ihtiyaçlarını karşılayan iktisadi işletmelere ait iktisadi kıymetlerin , üretimde belirli bir süre kullanıldıktan sonra yenilemek mecburiyetinde kalınması bu nedenle söz konusu iktisadi kıymetlerin maliyetlerinin giderleştirilmesi olarak tanımlayabiliriz .
İktisadi işletmelerimiz bazı durumlarda amortismana tabi olan iktisadi kıymetleri çeşitli nedenlerle satmak mecburiyetinde kalmaktadır . Bu durum karşısında vergi idaremiz iktisadi işletmelerimize amortismana tabi iktisadi kıymetleri sattıklarında maliyet ölçütlerine göre tespit ettikleri maliyetlerini amortisman yolu ile giderleştirme imkanı tanımakta böylelikle iktisadi işletmelerimiz ekonomik ömürlerini devam ettirmede önemli bir finansman kaynağına ulaşmış olmaktadır .
Bu hak iktisadi işletmelerimize verilmese idi iktisadi işletmelerimiz amortismana tabi iktisadi kıymetlerin satışından doğan karı satışın gerçekleştiği yılın dönem karına ilave etmek mecburiyetinde kalacak idi . Bu olanakla iktisadi işletmelerimiz amortismana tabi iktisadi kıymetlerinin satışından doğan karı pasifte üç yıl süre ile yenileme fonuna tutacak üç yıllık sürenin sonunda kullanılmaz ise o yılın dönem karına ilave etmek mecburiyetinde kalacaklardır .
Bu fon sadece yenilenen iktisadi kıymetlerin amortismanların giderleştirilmesinde kullanılacak olup itfa edilemeyen kısmı ise satışa konu olmayan diğer iktisadi kıymetlerin amortismanının giderleştirilmesinde kullanılacaktır .
Yazımızın konusunu da iktisadi işletmelerimizin amortismana tabi iktisadi kıymetlerini sattıklarında ne gibi işlemler yapmaları gerekliliği hususu oluşturmaktadır .
2. AMORTİSMANA TABİ İKTİSADİ KIYMETLERİN SATIMI HALİNDE KAR VEYA ZARAR NE ŞEKİLDE TESPİT EDİLMEKTEDİR
Gerçek usulde bilanço esasına göre kanuni defterlerini kayıt altına alan mükellefler amortismana tabi iktisadi kıymetlerini sattıklarında satıştan doğan kar veya zararı şu şekilde hesaplayacaklardır . Amortismana tabi iktisadi kıymetlerin satılması halinde alınan bedel ve ayrılmış amortisman toplamı üzerinden , bunların envanter defterinde kayıtlı değerleri arasındaki fark kar ve zarar hesabına geçirilecektir .
Ancak amortismana tabi iktisadi kıymeti satan iktisadi işletmenin sattığı iktisadi kıymeti yenilemesi , işin mahiyetine göre zaruri bulunur veya bu hususta işletmeyi idare edenlerce karar verilmiş veya teşebbüse geçilmiş olmamalıdır . Şayet teşebbüse geçilmiş ise mükelleflerimizin yapması gereken işlem yazımızın ilerleyen bölümlerinde yer verilecektir .
Aşağıda vereceğimiz iki örnek ile amortismana tabi iktisadi kıymetlerin yenileme düşüncesi olmaksızın satılması halinde gerek karlı satışa gerekse zararlı satışa örnek verilecektir . Örneklerde katma değer vergisi yönünden yapılması gereken muhasebe kayıtları göz ardı edilmiştir .
· Karlı Satış :
ÖRNEK : Mükellef ( a ) envanter defteri kaydı 100.000.000.- TL olan amortismana tabi makinasını peşin 200.000.000.- TL ye 03.05.2003 tarihinde satmıştır . Satışa konu makinanın satım günü itibariyle birikmiş amortismanı 50.000.000.- TL dir . satış işlemine ilişkin muhasebe kaydı aşağıdaki gibi olacaktır .
03.05.2003
100 KASA
200.000.000.- TL
268 BİRİKMİŞ AMORTİSMANLAR
50.000.000.- TL
253 TESİS MAKİNA VE CİHAZLAR
100.000.000.- TL
690 DÖNEM KARI
150.000.000.- TL
· Zararına Satış :
ÖRNEK : Mükellef ( b ) envanter defteri kaydı 100.000.000.-TL olan amortismana tabi makinasını peşin 40.000.000.- TL ye 06.02.2003 tarihinde satmıştır .Satışa konu makinanın satım günü itibariyle birikmiş amortismanı 50.000.000.- TL dir .
06.02.2003
100 KASA
40.000.000.- TL
268 BİRİKMİŞ AMORTİSMANLAR
50.000.000.- TL
690 DÖNEM ZARARI
10.000.000.- TL
253 TESİS MAKİNA VE CİHAZLAR
100.000.000.- TL
:
3. İŞLETME HESABI ESASINA GÖRE VEYA SERBEST MESLEK KAZANÇ DEFTERİ USULUNE GÖRE DEFTER TUTAN MÜKELLEFLERİN AMORTİSMANA TABİ İKTİSADİ KIYMETLERİ SATMALARI HALİNDE YAPACAKLARI İŞLEM
:
Bilindiği üzere 213 Sayılı Vergi Usul Kanunumuzun 178 . maddesine göre ikinci sınıf tüccarlarımız işletme hesabı esasına göre defter tutmaktadır . Serbest meslek erbaplarımız ise yine 213 Sayılı Vergi Usul Kanunumuzun 210 . maddesine göre serbest meslek kazanç defteri tutmaktadır .
Gerek işletme hesabı esasına göre gerekse işletme hesabı esasına göre defter tutan mükelleflerimiz amortismana tabi iktisadi kıymetleri satmaları halinde alınan bedel ve ayrılmış amortisman toplamı üzerinden , bunların envanter defterinde kayıtlı değerleri arasındaki fark sonucu oluşacak kar ve zararı defterlerinin hasılat veya gider bölümlerine kaydedeceklerdir .
4. AMORTİSMANA TABİ İKTİSADİ KIYMETLERİN DEVRİ VEYA TRAMPASI SATIŞ HÜKMÜNDEDİR :
Yazımızda şimdiye kadar sadece amortismana tabi iktisadi kıymetlerin satışına değinilmiş , Satış hükmünde olan devir ve trampa işlemlerine değinilmemiştir .Ancak amortismana tabi iktisadi kıymetlerin devir veya trampası da satış olarak kabul edilmektedir . Bu nedenle belirttiğimiz iki kavramın tanımının yapılması gerekmektedir . Sırasıyla önce devrin daha sonra trampanın tanımı yapılacaktır .
Devir : Bir iktisadi işletmenin amortismana tabi iktisadi kıymetini karşılıksız olarak diğer bir iktisadi işletmeye vermesi şeklinde tanımlayabiliriz
Trampa : Mükelleflerin ihtiyaç duydukları iktisadi kıymetleri tasarrufunda bulunan diğer iktisadi kıymetlerle değiştirmesi şeklinde tanımlanabilir .
5. SATIŞA KONU İKTİSADİ KIYMETİN YENİLENMESİ DÜŞÜNÜLÜYORSA YAPILACAK İŞLEM :
İktisadi işletmeler satışını gerçekleştirdikleri iktisadi kıymetlerin yenilenmesini düşünüyorlarsa satıştan doğan kar pasifte en çok üç yıl süre ile tutulur . Üçüncü yılın sonu itibariyle yeni iktisadi kıymetin satın alınması gerekmektedir . Şayet satın alınmaz ise üçüncü yılın sonunda amortismana tabi iktisadi kıymetin satışından doğan kar dönem karına ilave edilir .
Üç yıl içinde satışa konu iktisadi kıymetin yenisi alınır ise satın alınan amortismana tabi iktisadi kıymetin amortismanları yıllar itibariyle , amortismana tabi iktisadi kıymetin satışından doğan kara mahsup edilir .
Ancak amortismana tabi iktisadi kıymetin satışından doğan kar yeni satın alınan iktisadi kıymetin amortismanını karşılamış aynı zamanda da fazla vermiş ise bu durumda fazla dönem karı işletmeye ait diğer iktisadi kıymetlerin amortismanların itfalarında kullanılır .
ÖRNEK : Mükellef ( a ) 01.02.2003 tarihinde envanter değeri 100.000.000.- TL olan amortismana tabi makinasını 1000.000.000.- TL ye satmıştır . Satış tarihi itibariyle satışa konu iktisadi kıymetin birikmiş amortismanı 50.000.000.- TL olup satışa konu iktisadi kıymetin yenilenmesi düşünülmekte ve yerine 05.06.2003 tarihinde 600.000.000.- TL ye yeni makine alınmıştır . İşletme amortisman ayrımında azalan bakiyeler usulünü kullanmaktadır . Amortisman oranı % 25 tir ve yeni satın alınan makinanın alış bedeli dört yıl içinde giderleştirilecektir .
ÇÖZÜM : Satışa konu iktisadi işletmenin satış günü 01.02.2003 tarihi itibariyle makina satışından elde ettiği kazanç 1000.000.000.- TL olup birikmiş amortismanı 50.000.000.- TL dir . Böylelikle satıştan elde edilen kar 1000.000.000.- TL + 50.000.000.- TL –
1. GİRİŞ :
Bilindiği üzere iktisadi işletmeler , insanların tüketim ihtiyaçlarını karşılayan iktisadi ürünlerin üretiminde , iktisadi kıymetler kullanmaktadır . Söz konusu iktisadi işletmeler , maliyetlerini değerleme ölçütlerinden biri ile tespit ettikleri iktisadi kıymetleri işletmenin aktifine kaydetmekte iktisap yılı itibariyle amortisman ayırmaya başlamaktadır .
Burada önemli olan husus şudur . Vergi idaresince İktisadi işletmelere insan ihtiyaçlarını karşılayan iktisadi ürünlerin üretiminde kullandıkları iktisadi kıymetlere amortisman hakkının verilmiş olmasıdır . Böylelikle iktisadi işletmelerimiz satın aldıkları iktisadi kıymetlerin maliyetlerini giderleştirme imkanı bulmakta , aynı işlemleri yerine getiren yeni iktisadi kıymetlerin satın alınmasında finansman kaynağı elde etmektedir .
Bu bağlamda Amortismanı şu şekilde tanımlayacak olursak , tüketime yönelik olarak insan ihtiyaçlarını karşılayan iktisadi işletmelere ait iktisadi kıymetlerin , üretimde belirli bir süre kullanıldıktan sonra yenilemek mecburiyetinde kalınması bu nedenle söz konusu iktisadi kıymetlerin maliyetlerinin giderleştirilmesi olarak tanımlayabiliriz .
İktisadi işletmelerimiz bazı durumlarda amortismana tabi olan iktisadi kıymetleri çeşitli nedenlerle satmak mecburiyetinde kalmaktadır . Bu durum karşısında vergi idaremiz iktisadi işletmelerimize amortismana tabi iktisadi kıymetleri sattıklarında maliyet ölçütlerine göre tespit ettikleri maliyetlerini amortisman yolu ile giderleştirme imkanı tanımakta böylelikle iktisadi işletmelerimiz ekonomik ömürlerini devam ettirmede önemli bir finansman kaynağına ulaşmış olmaktadır .
Bu hak iktisadi işletmelerimize verilmese idi iktisadi işletmelerimiz amortismana tabi iktisadi kıymetlerin satışından doğan karı satışın gerçekleştiği yılın dönem karına ilave etmek mecburiyetinde kalacak idi . Bu olanakla iktisadi işletmelerimiz amortismana tabi iktisadi kıymetlerinin satışından doğan karı pasifte üç yıl süre ile yenileme fonuna tutacak üç yıllık sürenin sonunda kullanılmaz ise o yılın dönem karına ilave etmek mecburiyetinde kalacaklardır .
Bu fon sadece yenilenen iktisadi kıymetlerin amortismanların giderleştirilmesinde kullanılacak olup itfa edilemeyen kısmı ise satışa konu olmayan diğer iktisadi kıymetlerin amortismanının giderleştirilmesinde kullanılacaktır .
Yazımızın konusunu da iktisadi işletmelerimizin amortismana tabi iktisadi kıymetlerini sattıklarında ne gibi işlemler yapmaları gerekliliği hususu oluşturmaktadır .
2. AMORTİSMANA TABİ İKTİSADİ KIYMETLERİN SATIMI HALİNDE KAR VEYA ZARAR NE ŞEKİLDE TESPİT EDİLMEKTEDİR
Gerçek usulde bilanço esasına göre kanuni defterlerini kayıt altına alan mükellefler amortismana tabi iktisadi kıymetlerini sattıklarında satıştan doğan kar veya zararı şu şekilde hesaplayacaklardır . Amortismana tabi iktisadi kıymetlerin satılması halinde alınan bedel ve ayrılmış amortisman toplamı üzerinden , bunların envanter defterinde kayıtlı değerleri arasındaki fark kar ve zarar hesabına geçirilecektir .
Ancak amortismana tabi iktisadi kıymeti satan iktisadi işletmenin sattığı iktisadi kıymeti yenilemesi , işin mahiyetine göre zaruri bulunur veya bu hususta işletmeyi idare edenlerce karar verilmiş veya teşebbüse geçilmiş olmamalıdır . Şayet teşebbüse geçilmiş ise mükelleflerimizin yapması gereken işlem yazımızın ilerleyen bölümlerinde yer verilecektir .
Aşağıda vereceğimiz iki örnek ile amortismana tabi iktisadi kıymetlerin yenileme düşüncesi olmaksızın satılması halinde gerek karlı satışa gerekse zararlı satışa örnek verilecektir . Örneklerde katma değer vergisi yönünden yapılması gereken muhasebe kayıtları göz ardı edilmiştir .
· Karlı Satış :
ÖRNEK : Mükellef ( a ) envanter defteri kaydı 100.000.000.- TL olan amortismana tabi makinasını peşin 200.000.000.- TL ye 03.05.2003 tarihinde satmıştır . Satışa konu makinanın satım günü itibariyle birikmiş amortismanı 50.000.000.- TL dir . satış işlemine ilişkin muhasebe kaydı aşağıdaki gibi olacaktır .
03.05.2003
100 KASA
200.000.000.- TL
268 BİRİKMİŞ AMORTİSMANLAR
50.000.000.- TL
253 TESİS MAKİNA VE CİHAZLAR
100.000.000.- TL
690 DÖNEM KARI
150.000.000.- TL
· Zararına Satış :
ÖRNEK : Mükellef ( b ) envanter defteri kaydı 100.000.000.-TL olan amortismana tabi makinasını peşin 40.000.000.- TL ye 06.02.2003 tarihinde satmıştır .Satışa konu makinanın satım günü itibariyle birikmiş amortismanı 50.000.000.- TL dir .
06.02.2003
100 KASA
40.000.000.- TL
268 BİRİKMİŞ AMORTİSMANLAR
50.000.000.- TL
690 DÖNEM ZARARI
10.000.000.- TL
253 TESİS MAKİNA VE CİHAZLAR
100.000.000.- TL
:
3. İŞLETME HESABI ESASINA GÖRE VEYA SERBEST MESLEK KAZANÇ DEFTERİ USULUNE GÖRE DEFTER TUTAN MÜKELLEFLERİN AMORTİSMANA TABİ İKTİSADİ KIYMETLERİ SATMALARI HALİNDE YAPACAKLARI İŞLEM
:
Bilindiği üzere 213 Sayılı Vergi Usul Kanunumuzun 178 . maddesine göre ikinci sınıf tüccarlarımız işletme hesabı esasına göre defter tutmaktadır . Serbest meslek erbaplarımız ise yine 213 Sayılı Vergi Usul Kanunumuzun 210 . maddesine göre serbest meslek kazanç defteri tutmaktadır .
Gerek işletme hesabı esasına göre gerekse işletme hesabı esasına göre defter tutan mükelleflerimiz amortismana tabi iktisadi kıymetleri satmaları halinde alınan bedel ve ayrılmış amortisman toplamı üzerinden , bunların envanter defterinde kayıtlı değerleri arasındaki fark sonucu oluşacak kar ve zararı defterlerinin hasılat veya gider bölümlerine kaydedeceklerdir .
4. AMORTİSMANA TABİ İKTİSADİ KIYMETLERİN DEVRİ VEYA TRAMPASI SATIŞ HÜKMÜNDEDİR :
Yazımızda şimdiye kadar sadece amortismana tabi iktisadi kıymetlerin satışına değinilmiş , Satış hükmünde olan devir ve trampa işlemlerine değinilmemiştir .Ancak amortismana tabi iktisadi kıymetlerin devir veya trampası da satış olarak kabul edilmektedir . Bu nedenle belirttiğimiz iki kavramın tanımının yapılması gerekmektedir . Sırasıyla önce devrin daha sonra trampanın tanımı yapılacaktır .
Devir : Bir iktisadi işletmenin amortismana tabi iktisadi kıymetini karşılıksız olarak diğer bir iktisadi işletmeye vermesi şeklinde tanımlayabiliriz
Trampa : Mükelleflerin ihtiyaç duydukları iktisadi kıymetleri tasarrufunda bulunan diğer iktisadi kıymetlerle değiştirmesi şeklinde tanımlanabilir .
5. SATIŞA KONU İKTİSADİ KIYMETİN YENİLENMESİ DÜŞÜNÜLÜYORSA YAPILACAK İŞLEM :
İktisadi işletmeler satışını gerçekleştirdikleri iktisadi kıymetlerin yenilenmesini düşünüyorlarsa satıştan doğan kar pasifte en çok üç yıl süre ile tutulur . Üçüncü yılın sonu itibariyle yeni iktisadi kıymetin satın alınması gerekmektedir . Şayet satın alınmaz ise üçüncü yılın sonunda amortismana tabi iktisadi kıymetin satışından doğan kar dönem karına ilave edilir .
Üç yıl içinde satışa konu iktisadi kıymetin yenisi alınır ise satın alınan amortismana tabi iktisadi kıymetin amortismanları yıllar itibariyle , amortismana tabi iktisadi kıymetin satışından doğan kara mahsup edilir .
Ancak amortismana tabi iktisadi kıymetin satışından doğan kar yeni satın alınan iktisadi kıymetin amortismanını karşılamış aynı zamanda da fazla vermiş ise bu durumda fazla dönem karı işletmeye ait diğer iktisadi kıymetlerin amortismanların itfalarında kullanılır .
ÖRNEK : Mükellef ( a ) 01.02.2003 tarihinde envanter değeri 100.000.000.- TL olan amortismana tabi makinasını 1000.000.000.- TL ye satmıştır . Satış tarihi itibariyle satışa konu iktisadi kıymetin birikmiş amortismanı 50.000.000.- TL olup satışa konu iktisadi kıymetin yenilenmesi düşünülmekte ve yerine 05.06.2003 tarihinde 600.000.000.- TL ye yeni makine alınmıştır . İşletme amortisman ayrımında azalan bakiyeler usulünü kullanmaktadır . Amortisman oranı % 25 tir ve yeni satın alınan makinanın alış bedeli dört yıl içinde giderleştirilecektir .
ÇÖZÜM : Satışa konu iktisadi işletmenin satış günü 01.02.2003 tarihi itibariyle makina satışından elde ettiği kazanç 1000.000.000.- TL olup birikmiş amortismanı 50.000.000.- TL dir . Böylelikle satıştan elde edilen kar 1000.000.000.- TL + 50.000.000.- TL –
100.000.000.- TL = 950.000.000.-TL olmaktadır . Satılan makinanın yerine satın alınan makine 600.000.000.- TL olup amortismanı azalan bakiyeler usulüne tabidir ve 4 yıl içinde alış bedeli amortisman yolu ile giderleştirilecektir . Bu durumda satılan iktisadi kıymetin yerine alınan makinanın 31.12.2006 tarihi itibariyle birikmiş amortismanın 600.000.000.- TL olacağı tabidir . Makine satışından elde edilen kar olan 950.000.000.- TL yeni makinanın amortismanı olan 600.000.000.- TL yi karşılamış olup 350.000.000.- TL fazlalık vermektedir .
Bu tutar iktisadi işletmeye ait olan diğer iktisadi kıymetlerin amortismanının itfasında kullanılacaktır . Ancak 01.02.2003 tarihi itibariyle satılan iktisadi kıymetin yerine 31.12.2005 tarihi itibariyle yenisi alınmamış olsaydı örnek konusu iktisadi kımetin satışından elde edilen 950.000.000.- TL 31.12.2003 tarihi itibariyle 2005 yılı dönem karına ilave edilmiş olacaktı .
6. SONUC :
İktisadi işletmelerimiz insan ihtiyaçlarını gideren tüketim maddeleri üretirken iktisadi kıymetler kullanmakta ve bu iktisadi kıymetlerin alış bedelleri üzerinden amortisman ayırarak söz konusu iktisadi kıymetlerin alış bedelleri üzerinden giderleştirme imkanı bulmaktadır . Böylelikle aynı işlemleri yerine getirecek yeni iktisadi kıymetlerin satın alınmasında finansman etkisi yapmaktadır .
Ancak iktisadi işletmelerimiz amortismana tabi olan iktisadi kıymetleri satarken yazımızda belirtilen kaidelere uymaları gerekmektedir . Bu kaidelere uyduklarında amortismana tabi iktisadi kıymetlerin satışından elde ettikleri kazancı aynı işlemleri yerine getiren yeni iktisadi kıymetlerin amortismanlarının itfasında kullanabileceklerdir . Bakiye fazla satış karları söz konusu ise bu karlar diğer iktisadi kıymetlerin amortismanlarının itfasında kullanabileceklerdir .
Adnan UYAR
VERGİ DENETMENİ
Bu tutar iktisadi işletmeye ait olan diğer iktisadi kıymetlerin amortismanının itfasında kullanılacaktır . Ancak 01.02.2003 tarihi itibariyle satılan iktisadi kıymetin yerine 31.12.2005 tarihi itibariyle yenisi alınmamış olsaydı örnek konusu iktisadi kımetin satışından elde edilen 950.000.000.- TL 31.12.2003 tarihi itibariyle 2005 yılı dönem karına ilave edilmiş olacaktı .
6. SONUC :
İktisadi işletmelerimiz insan ihtiyaçlarını gideren tüketim maddeleri üretirken iktisadi kıymetler kullanmakta ve bu iktisadi kıymetlerin alış bedelleri üzerinden amortisman ayırarak söz konusu iktisadi kıymetlerin alış bedelleri üzerinden giderleştirme imkanı bulmaktadır . Böylelikle aynı işlemleri yerine getirecek yeni iktisadi kıymetlerin satın alınmasında finansman etkisi yapmaktadır .
Ancak iktisadi işletmelerimiz amortismana tabi olan iktisadi kıymetleri satarken yazımızda belirtilen kaidelere uymaları gerekmektedir . Bu kaidelere uyduklarında amortismana tabi iktisadi kıymetlerin satışından elde ettikleri kazancı aynı işlemleri yerine getiren yeni iktisadi kıymetlerin amortismanlarının itfasında kullanabileceklerdir . Bakiye fazla satış karları söz konusu ise bu karlar diğer iktisadi kıymetlerin amortismanlarının itfasında kullanabileceklerdir .
Adnan UYAR
VERGİ DENETMENİ
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder